De buiging van het menselijk weten

 

De jonge mens, die nog een leven voor zich heeft, streeft er naar de toekomst te vormen naar zijn of haar interesse en passie, neemt zoveel mogelijk kennis op die daartoe bijdraagt. Na de middelbare leeftijd, als het verleden groter is geworden dan de te verwachten toekomst, wordt de opgedane kennis flink geëvalueerd en gerelativeerd. Dromen die uitkwamen en dromen die niet uitkwamen, beide situaties brachten de notie dat niets het ultieme geluk dat de jongeling voorzag bracht. De partner waarop je verliefd werd bleek een ander dan die waarmee je later getrouwd was. De love-you-yeh-zekerheid van popliedjes bleek een lege huls; vertrouwen dat iets buiten je onwankelbaar vertrouwen kan schenken wordt keer op keer door feiten geloochenstraft. In mijn jonge jaren had ik hier besef van en dit bepaalde mijn interesse in spiritualiteit, wat aanvankelijk voor mij ook een trip van kennisvergaring was. Zo bouwde ik aan een mentaal universum met zijn eigen logica geleend van de spirituele scholen, maar wonen kon ik er toch niet. Hoe subliem inzichten ook konden lijken, ik zat te kijken naar mentale inhouden die met werkelijkheid en oorsprong feitelijk niks te maken hadden. Het feit dat ik de inhouden waar nam was meer van betekenis geworden dan de inhouden zelf, die vluchtig en onbetrouwbaar bleken.

.

Met de ouderdom komt mildheid als er onderweg niet teveel neurotische fixaties optreden. Die mildheid gaat gepaard met het besef dat de ontwikkelingsboog van de mens door iedereen doorlopen moet worden en dat er geen stap kan worden overgeslagen. Waar in vroeger dagen vaak oordelen over stupiditeiten van de medemens welig tierden is nu plaats gemaakt voor het oog van compassie, temeer omdat de eigen stupiditeiten ondertussen goed in zicht zijn gekomen. Als ik zelf een sukkel ben en dit besef gun ik het ´de ander´ ook makkelijker te blunderen. Deze verschuiving van nadruk in de duiding van het leven is een verandering van perspectief, niet weer een nieuw bouwsel van kennis en geloof. Het leven is makkelijker geworden omdat de perfectie, door de jongeling nog nagestreefd, is losgelaten. In plaats van iets te moeten bereiken wordt het heden, bij gebrek aan streven, volledig beleefd. De mentale staat van de zoeker is zodanig dat het huidig moment betekenis moet krijgen door een doel in een volgend moment, de toekomst. Als deze constructie gevallen is is er sprake van grote opluchting en open baring. Omdat er geen zoeken is wordt alles perfect geproefd, ook iets dat niet smaakt. Perfectie wordt niet meer ´buiten´ geprojecteerd; gewaarworden zelf wordt ieder moment opnieuw als perfect herkend. Niet via kennis, maar onmiddellijk, intuïtief. Het worden van de jongeling is tot het zijn van de oude dag geworden.

.

Tegenwoordig wordt van het jonge kind al heel vroeg verwacht dat ie zich aanpast aan de maatschappij; het spelend leren komt voortijdig in de verdrukking en dat is te betreuren. Als er wordt gesproken over ´moeilijk lerende kinderen´ komt bij mij altijd de gedachte op: en als je ze vrij laat en niet in het schoolmodel propt, wat gaan ze dan doen? Want als kinderen niet hun passie kunnen ontwikkelen gaat de zin in leren ook vanzelf stuk. Ik zag onlangs de film Summerhill die heel fraai toont wat er gebeurt als je kinderen wel die vrijheid geeft. Kinderen met gedragsproblemen leefden daar stuk voor stuk binnen een half jaar op en werden betrouwbare personen die hart voor elkaar hadden. Raad een ieder aan de film achter de link hierboven te bekijken.

.

Jonge kinderen zijn spelende mensjes die niet over zichzelf nadenken en hun frustraties meteen te kennen geven, onbeschaafd en vrij. Als het zelfbewustzijn is ingepeperd is het kind naar de achtergrond gedrukt, verborgen achter aangeleerde strategieën tot overleving in de wereld der ´volwassenen´. Maar de opstand in de jeugdige die zijn of haar vrijheid zo niet wil laten indammen spreekt hardop uit dat de wereld gek is, dat volwassenen niet volgroeid zijn maar zo sterk aangepast dat menig snuiter op leeftijd meer rimpels dan glans door een innerlijk levend vuur vertoont. En hoe komen die gelaten zo duister? Door kennis! Of, beter gezegd, door wat kennis genoemd wordt want het gaat steeds weer om geloof. Objectieve kennis is subjectief, omdat het nooit kennis van het geheel en dus altijd verdeeld is. En kennis van het geheel is volstrekt onmogelijk omdat het geheel zich niet laat verdelen in weetjes die je dan later tot eenheid samenvoegt. Alles is al een en geen weten kan daar bij komen.

.

Als jongeling van 21 jaar, nadat ik mijn fiducie in het Katholieke geloof verloren had, ontdekte ik taoïsme en zenboeddhisme. Ik wist meteen: ik wil verlicht worden! Sindsdien zijn er 32 jaar verstreken en ik ben tot de conclusie gekomen dat er een onmogelijk zit in de zoektocht naar verlichting. Zoeken betekent immers dat je niet verlicht bent, anders zou je niet zoeken. Maar wat is verlichting dan; hoe kun je er naar zoeken als je zegt niet te weten wat het is? Hoe kun je het dan herkennen als je het vindt? Dat kan niet nee. Verlichting is geen object dat ergens in een hoekje van het universum op de gelukkige vinder ligt te wachten. Wat is verlichting dan wel?

.

Nu komen we op een interessant punt. Spirituele leraren spreken enorm veel over het onderwerp waarvan ze verklaren dat het niet in woorden te vatten is. Waar hebben ze het dan over? Dan zeggen ze: de opmerkingen van de spreker zijn ´pointers´, ze verwijzen naar de werkelijkheid maar kunnen deze niet beschrijven. Dat is de reden dat er leraren zijn geweest die zelden of zelfs helemaal niet hun mond open deden. De leraren die luid aan de weg timmeren hebben heel veel woorden en publiceren het ene boek na het andere over dat wat niet gezegd kan worden. Wat is ondertussen verlichting? Iets dat je worden gaat als je al die boeken hebt gelezen? Ramana Maharshi zei dat de grootste belemmering voor verlichting de opvatting ( kennis ) is dat je niet al verlicht bent.

.

De jongeling die vastgoedhandelaar en rijk wil worden zal hetzelfde doen als het jongmens dat verlicht wil worden: studeren en observeren in de richting van zijn interesse. De vastgoedhandelaar zal ontdekken dat zijn imperium hem geen zekerheid en vervulling geeft, de spirituele zoeker zal vinden dat de zoeker die ie zoekt er al die tijd al was voordat er zoeken begon! Dit besef is als van een kind; zelfreflectie valt en het spel kan beginnen. Een getormenteerd oudere die vol neurosen zit zal dit niet snel herkennen maar wie deze geur wel weet op te snuiven ziet en beleeft dat ie niet de leeftijd van zijn of haar lichaam is. Tis mij overduidelijk, ook al heb ik mijzelf nog nooit gezien, dat dit bewustzijn niet verschilt van die van de 7, 14 of 21-jarige; alleen de inhouden zijn veranderd en verschoven in tijd en plaats; het plekloze tijdloze zien is onveranderd gebleven.

.

Laten we even vergeten wat verlichting is; het kan immers niet geweten worden. Wel is er een besef van maar dit neemt de vorm van kennis niet aan. Dan stel ik de vraag: hoe kun je weten dat je nog niet verlicht bent? Dat is namelijk het enige dat je kunt weten en daarmee zit je er telkens weer naast. Verlichting is, zal ik het dan toch maar gewoon zeggen, vrij en levend besef ongehinderd door kennis. Maar deze laatste zin houdt een innerlijke tegenstrijdigheid in, want als er geen kennis is neem je toch ook niks waar? Precies! Iets waargenomen hebben is de illusie van de kenniszoeker; wie niet zoekt lijdt niet aan dit euvel.

.

Ik had eens een gesprek met mijn vader; ik was rond de twintig. Het was nacht en we hadden aardig wat gedronken toen hij zei niet te begrijpen hoe het lijden onder de mensen zo onrechtvaardig verdeeld was. Hij sprak over hongerende Afrikanen en het rijke Westen. Mijn antwoord hierop was vrij primitief en desondanks naar mijn huidige indruk nog altijd steekhoudend: in het rijke westen heerst enorm veel verborgen ongeluk en is men door gulzigheid en verwendheid niet in staat van wat gegeven is te genieten. Een brood in Afrika geeft meer blijdschap dan die derde auto en het zoveelste mantelpakje dat na een keer dragen op een vals feestje in de kast verdwijnt. Ho!, hiermee zeg ik niet dat solidariteit en saamhorigheid geen goede eigenschappen zijn, maar de wereld veranderen kan wat mij betreft louter en alleen via eigen noties en actie radius, dus daar gaat mijn aanhoudende belangstelling naar uit. Tot de valse moederkoek op is. Het wordt wel eens aangezien als egocentrisme, maar ik kan het mijzelf in het openbaar ontmantelen niet als zodanig meer coderen.

.

Kennis is subjectief. Omdat je altijd een deel ziet. Ook omdat je kiest waar je je aandacht wel en niet op richt als je iets bewijzen wilt. Ook het brein waarmee kennis wordt opgedaan heeft een structuur waarin het functioneel is en die is gegarandeerd beperkt. Objectiviteit is sowieso niet aannemelijk gezien het feit dat de mensheid de ´objectieve werkelijkheid´ toch steeds weer anders interpreteert in de loop van geschiedenis, waarmee de beleving van de werkelijkheid verandert. Wat je ook ontdekt, tis subjectief en zal dat altijd zijn omdat er geen vaste betrouwbare objecten bestaan. Er is louter het waarnemen dat mij trouw is; wat ik waarneem is dat nooit. Afwezigheid van waarnemen kan niet gekend worden en dus ook nooit doel van enig zoeken zijn. Mijn evaluatie eindigt met de eenvoudige vaststelling: kennen is al verlicht, kennis altijd hopeloos te laat.

.

 

Advertenties

Over Joost Lips

https://bodemlozebeeldentuin.wordpress.com/
Dit bericht werd geplaatst in proza en getagged met . Maak dit favoriet permalink.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s